Co to jest permakultura i na czym polega?

Permakultura to system projektowania zrównoważonych ekosystemów, a nie tylko sposób uprawy warzyw. Łączy obserwację natury, etykę i świadome rozmieszczanie ludzi, roślin, zwierząt, budynków oraz zasobów tak, aby tworzyły funkcjonalną całość. Jej celem jest zaspokajanie potrzeb człowieka przy mniejszym zużyciu energii, ograniczeniu odpadów i regeneracji środowiska.

Co to jest permakultura?

Nazwa „permakultura” pochodzi od angielskiego permanent agriculture, czyli „trwałego rolnictwa”. Z czasem jej znaczenie rozszerzono do permanent culture – trwałej kultury. Chodziło o podkreślenie, że zasady permakultury dotyczą nie tylko produkcji żywności, lecz także budownictwa, gospodarowania wodą i energią, relacji społecznych czy organizacji codziennego życia.

Współczesną permakulturę rozwijali australijscy projektanci Bill Mollison i David Holmgren. Początkowo koncentrowali się na rolnictwie, ale szybko zauważyli, że te same reguły można stosować do projektowania całych siedlisk i społeczności. Toby Hemenway, autor książki Gaia’s Garden, określał permakulturę jako zestaw zasad i praktyk służących projektowaniu ekologicznie zrównoważonych ludzkich osad.

Najważniejsze jest jednak nie to, jakie elementy znajdą się na działce, lecz jak są ze sobą połączone. Projektant permakulturowy pyta nie tylko, gdzie posadzić drzewo albo ustawić zbiornik na deszczówkę. Sprawdza też, jakie funkcje może pełnić każdy element i w jaki sposób jego działanie wesprze pozostałe części systemu. Odpady jednego elementu mogą stać się zasobem dla innego, a pojedyncza funkcja powinna być – w miarę możliwości – wspierana przez kilka elementów.

Dlatego permakultura jest szersza niż rolnictwo ekologiczne. Rolnictwo ekologiczne opisuje przede wszystkim sposób produkcji żywności i ograniczenia dotyczące stosowanych środków. Permakultura obejmuje także projektowanie przestrzeni, gospodarowanie wodą, budynki, energię, relacje społeczne i przepływ zasobów. Ekologiczna uprawa może być częścią projektu permakulturowego, ale sama w sobie nie wyczerpuje jego znaczenia.

Trzy zasady etyczne permakultury

Etyka wyznacza kierunek projektowania. Bez niej no-dig, zbieranie deszczówki, ściółkowanie czy sadzenie roślin wieloletnich pozostają tylko technikami. Klasyczne zasady można przedstawić następująco:

• Troska o Ziemię – chroń i regeneruj systemy żywe, glebę, wodę oraz różnorodność biologiczną. Projekt powinien wzmacniać zdolność środowiska do trwania, a nie tylko dostarczać krótkotrwałego plonu.
• Troska o ludzi – zapewniaj ludziom dostęp do podstawowych zasobów, bezpieczeństwa, żywności i zdrowego środowiska. Obejmuje to także współpracę, dzielenie się wiedzą i budowanie miejsc, w których można żyć bez nadmiernego obciążenia środowiska.
• Sprawiedliwy podział – ograniczaj nadmierną konsumpcję i kieruj nadwyżki tam, gdzie mogą służyć Ziemi lub ludziom. Nadmiar plonów, materiałów, energii albo wiedzy może zostać wykorzystany przez innych zamiast stać się odpadem.

Trzecia zasada bywa też tłumaczona jako „dzielenie się nadmiarem” albo „ustalanie granic konsumpcji”. Różne sformułowania wskazują na podobną ideę: system nie powinien opierać się na nieograniczonym pobieraniu zasobów i przerzucaniu kosztów na środowisko lub innych ludzi.

Jakimi zasadami kieruje się projektowanie permakulturowe?

Mollison i Holmgren opisali zestaw zasad projektowych, które pomagają przełożyć etykę na decyzje dotyczące konkretnego miejsca. Nie są gotową receptą dla każdej działki. Ich sens polega na obserwowaniu warunków i dobieraniu rozwiązań do lokalnego kontekstu.

Najczęściej przywoływane zasady projektowania to:

• Obserwuj i wchodź w relację – zanim zaczniesz zmieniać teren, sprawdź nasłonecznienie, kierunek wiatru, przepływ wody, rodzaj gleby i istniejącą roślinność.
• Zbieraj i zatrzymuj energię – magazynuj wodę, materię organiczną, ciepło, nasiona i inne zasoby w czasie ich dostępności.
• Uzyskuj plon – projekt powinien przynosić użyteczne rezultaty, na przykład żywność, cień, opał, siedlisko dla zapylaczy albo odpoczynek.
• Akceptuj informację zwrotną – obserwuj skutki własnych decyzji i koryguj projekt, zamiast uparcie powtarzać rozwiązania, które nie działają.
• Korzystaj z zasobów odnawialnych – wykorzystuj naturalne procesy i zasoby, ale nie zakładaj, że są nieograniczone.
• Nie wytwarzaj odpadów – szukaj kolejnego zastosowania dla materiałów, resztek organicznych i produktów ubocznych.
• Projektuj od wzorców do szczegółów – najpierw rozpoznaj większe zależności, a dopiero potem planuj konkretne rabaty, ścieżki czy nasadzenia.
• Łącz, zamiast dzielić – rozmieszczaj elementy tak, aby wzajemnie sobie pomagały.
• Stosuj małe i powolne rozwiązania – łatwiej je obserwować, poprawiać i utrzymywać przy mniejszym zużyciu zasobów.
• Doceniaj różnorodność – różne gatunki i funkcje zwiększają odporność systemu na zakłócenia.
• Wykorzystuj krawędzie – miejsca styku różnych środowisk, na przykład brzegi wody i lądu, mogą być szczególnie różnorodne.
• Twórczo reaguj na zmiany – system powinien ewoluować wraz z klimatem, potrzebami mieszkańców i rozwojem roślin.

W praktyce oznacza to odejście od planowania pojedynczych obiektów na rzecz projektowania połączeń. Staw nie jest wyłącznie zbiornikiem wody, lecz może także tworzyć siedlisko dla płazów, zwiększać różnorodność owadów i wpływać na mikroklimat. Drzewo może dostarczać owoców, cienia, ściółki i materiału na podpory. Kompostownik zamyka obieg materii, ponieważ resztki kuchenne wracają do gleby w postaci składników odżywczych.

Jak permakultura wygląda w praktyce?

Permakultura może działać na dużym gospodarstwie, w ogrodzie przy domu, na działce, a nawet na balkonie. Skala nie jest najważniejsza. Liczy się sposób obserwowania miejsca, określenie potrzeb i takie połączenie elementów, aby ograniczyć zbędną pracę oraz import zasobów.

Strefy permakulturowe

Strefy porządkują przestrzeń według częstotliwości użytkowania i potrzebnej opieki. Elementy wymagające codziennej uwagi umieszcza się blisko domu, a te, które powinny pozostać niemal dzikie, dalej.

• Strefa 0 – dom lub główne miejsce życia. Tu analizuje się między innymi zużycie wody i energii oraz komfort mieszkańców.
• Strefa 1 – obszar najbliższy domu, na przykład zioła, sałaty, rozsady, mały kompostownik i rośliny wymagające częstej kontroli.
• Strefa 2 – sad, krzewy owocowe, rośliny wieloletnie i elementy wymagające rzadszej pielęgnacji.
• Strefa 3 – główne uprawy, które mogą być prowadzone przy mniejszej częstotliwości pracy.
• Strefa 4 – obszar półdziki, wykorzystywany na przykład do zbioru drewna, roślin pastewnych lub dzikich plonów.
• Strefa 5 – przestrzeń pozostawiona naturze, służąca obserwacji naturalnych procesów.

Strefy nie muszą tworzyć idealnych, koncentrycznych kręgów. Na ich rozmieszczenie wpływają ukształtowanie terenu, drogi dojścia, woda, istniejąca roślinność i granice działki.

Gildie roślinne

Gildia to grupa organizmów, których funkcje wzajemnie się uzupełniają. W ogrodzie może obejmować drzewo owocowe, rośliny okrywowe, gatunki przyciągające owady zapylające, rośliny dostarczające materii organicznej oraz te, które korzystają z różnych warstw gleby.

Nie chodzi o przypadkowe posadzenie wielu gatunków obok siebie. Gildia powinna wynikać z obserwacji konkretnego miejsca i potrzeb systemu. Jedna roślina może dostarczać plonu, druga osłaniać glebę, trzecia przyciągać organizmy pożyteczne, a czwarta gromadzić materię organiczną. Taki układ ogranicza konkurencję i zwiększa liczbę korzystnych relacji.

No-dig jako narzędzie, nie definicja permakultury

Metoda no-dig polega na uprawie bez regularnego przekopywania gleby. Zamiast odwracać jej warstwy, przykrywa się podłoże materiałem organicznym, na przykład kompostem, ściółką lub rozłożonym kartonem bez barwnych nadruków. Z czasem materia organiczna zasila glebę, a organizmy glebowe poprawiają jej strukturę.

Ograniczenie przekopywania może pomagać w zachowaniu struktury gleby, zmniejszać parowanie i ograniczać kiełkowanie części chwastów. Nie oznacza jednak, że każda grządka no-dig automatycznie jest permakulturą. Staje się elementem projektu permakulturowego dopiero wtedy, gdy odpowiada na potrzeby miejsca i współpracuje z innymi elementami systemu.

Typowe korzyści z zastosowania no-dig obejmują:

• mniejsze naruszanie warstw gleby i siedlisk organizmów glebowych,
• ograniczenie parowania dzięki okrywie organicznej,
• stopniowe zwiększanie ilości materii organicznej w podłożu,
• mniej pracy związanej z przekopywaniem i częścią pielenia.

Podobną funkcję projektową może pełnić Hügelkultur, czyli wyniesiona grządka z warstwą drewna zatrzymującego wilgoć. Także tutaj technika nie jest celem samym w sobie. Jej sens zależy od tego, czy pasuje do klimatu, gleby, dostępnych materiałów i potrzeb całego gospodarstwa.

Czy permakultura oznacza „nicnierobienie”?

Nie. Permakultura wymaga pracy, zwłaszcza na etapie obserwacji, projektowania i zakładania systemu. Trzeba rozpoznać przepływ wody, przygotować glebę, dobrać rośliny, zaplanować ścieżki i stworzyć połączenia między elementami.

Różnica polega na tym, że praca nie ma bez końca zastępować dobrego projektu. Celem jest ograniczenie czynności, które wynikają z błędnego rozmieszczenia elementów albo ciągłej walki z naturalnymi procesami. Zamiast stale podlewać miejsce, można zatrzymywać wodę w glebie. Zamiast usuwać każdą resztkę, można wykorzystać ją jako ściółkę lub kompost. Zamiast prowadzić monokulturę podatną na problemy, można zwiększyć różnorodność.

Samoregulacja nie oznacza pełnej bezobsługowości. Oznacza system, który z czasem wymaga mniej zewnętrznych nakładów i lepiej radzi sobie z częścią zmian. Ogród nadal trzeba obserwować, zbierać plony, przycinać niektóre rośliny i reagować na sytuacje, których projekt nie przewidział.

Permakultura jako zmiana sposobu myślenia

Odpowiedź na pytanie „co to jest permakultura” nie mieści się w nazwie pojedynczej techniki. To sposób projektowania relacji między człowiekiem a otoczeniem. No-dig, ściółkowanie, gildie, agroleśnictwo, zbieranie deszczówki czy wykorzystanie energii odnawialnej mogą wspierać taki projekt, ale żadna z tych metod nie jest jego pełną definicją.

Najlepszym początkiem jest obserwacja własnego miejsca: skąd przychodzi woda, gdzie zatrzymuje się ciepło, jakie rośliny rosną bez pomocy i jakie potrzeby mają domownicy. Nie trzeba zmieniać wszystkiego naraz. Mały, dobrze obserwowany fragment ogrodu może stać się początkiem systemu, który z czasem będzie bardziej różnorodny, odporny i samoregulujący.