Konkurs na opracowanie koncepcji architektonicznej pawilonu - Izby Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli
Projekt konkursowy

<<< powrót
  • Oliwia Dec & Marcin Wolszczak
Skład zespołu:

1. Historia Nekropolii

Przy pierwszym kontakcie z Cmentarzem Powstańców Warszawy i jego otoczeniem nie sposób nie odnieść wrażenia, że jest czymś niedokończonym, podobnie jak historia osób na nim spoczywających.

Cmentarz przez wiele lat był miejscem zapomnianym. Opowiada historię, która dotyczy nas wszystkich, a przede wszystkim osób na nim spoczywających i ich bliskich. Skala mordów jaką skrywa, była konsekwentnie tuszowana i zacierana co przyczyniło się do zachwiania rangi i powagi tego miejsca. Oddanie odpowiednich honorów poległym jest możliwe jedynie wtedy, gdy cmentarz stanie się Nekropolią, powróci do swojego pierwotnego rozmiaru i nabierze odpowiedniego znaczenia dla odwiedzających, powróci dla przyszłych pokoleń.

Każda osoba, ingerencja, element czy miejsce - wszystko co stanowi o cmentarzu jest wartością historyczną, której nie można pominąć czy przejść obok obojętnie. To co się działo podczas Powstania, po Powstaniu, aż do dnia dzisiejszego świadczy o ludziach tu spoczywających. Wszystko czego doświadczamy będąc na jego terenie jest cenne, wszystko opowiada historię osób pochowanych, która od 1944 roku trwa do dziś.

Towarzyszące cmentarzowi przez wszystkie lata jego istnienia działania, mające na celu zapomnienie i zmianę historycznego znaczenia, jak również zakazy postawienia krzyża, dziś są dla osób spoczywających kolejną egzekucją. Polegli wciąż walczą o pamięć, o wymienienie z nazwiska lub pseudonimu. Istnieje jednak zagrożenie, że wielu z nich jej nie otrzyma, pozostaną na zawsze bezimiennymi. Bezimiennych osób jest obecnie około sto tysięcy. Minęło wiele lat, a ludzi pamiętających tamte wydarzenia jest coraz mniej, a więc coraz mniejsze są szanse na imienność. Mimo to Ci Bezimienni powinni być traktowani z takim samym szacunkiem i pamięcią co Imienni.

Wartością samą w sobie jest to jak dzisiaj wygląda Nekropolia, co się zachowało. Nekropolia przez lata była zmieniana, zmniejszana, pełna zakazów, ale już nie powinno być więcej ingerencji w jej pierwotne założenie, w jej historię i jej wartości przestrzenne. Nie jest wskazane kolejne oszukiwanie i zacieranie tego miejsca. Może jedynie odbyć się uzupełnianie i konserwacja, aby reanimować to miejsce, przy jednoczesnym poszanowaniu wszystkich jego nawarstwień. Cmentarz oczekuje dziś opieki nad tożsamością i miejscami spoczynku.

W stosunku do pierwotnego projektu zrealizowano tylko część założeń. Jednym z nich jest Aleja Główna, która przebiega przez obszar obecnego cmentarza i parku. Miała być osią kompozycyjną całego założenia i jest nią także obecnie.

Ten główny trakt pieszy prowadzący odwiedzających z kierunku Reduty Sowińskiego w kierunku Kurhanu ma wyjątkowe znaczenie dla Nekropolii. Miał stanowić szlak jednoczący wszystkich zmarłych ulokowanych na całej powierzchni pierwotnych 8 hektarów. Został przewidziany tak aby stać się drogą dla odwiedzających, szlakiem biegnącym do grobów, do pamięci, czci i honorów. Ważna jest dominanta na samym końcu - masowa mogiła w formie kurhanu z pomnikiem, wokół której jest obszar przeznaczony na uroczystości.

Jednocześnie aleja przez swój gabaryt i położenie bardzo wyraźnie segreguje przestrzeń dzieląc ją na sacrum i profanum, ale zostawiając granice tych przestrzeni nieokreślone i przenikające się.

2. Idea

Projekt jest próbą przywróceniu pamięci z jednoczesnym oddaniem hołdu, nie tylko dla tych, których nazwiska poznaliśmy, lecz dla wszystkich spoczywających na cmentarzu - tych Imiennych i tych Bezimiennych.

Wszelkie podejmowane działania przywracające pamięć pomordowanych, powiększające stan wiedzy dotyczący ofiar, ich ilości i pochówków są bezcenne lecz nie jesteśmy w stanie określić ile tych danych jeszcze poznamy. Pewne jest za to, że niezależnie od wieku, płci, poglądów każdy tu leżący jest równie ważny. W związku z tym, projekt nie powinien być ujmujący dla kogokolwiek kto spoczywa na cmentarzu. Dlatego budowanie myśli o formie wydłużanej w zależności od poznawania danych kolejnych osób przekształcamy na formę symbolizującą nieskończoność i jedność i równość wszystkich ludzi w tej nieskończoności, a także pokazującą ogrom mordów i osób tu leżących. Formę, która jest istotą pamięci o wszystkich, która stanowi informacje o życiu i śmierci w okupowanej Warszawie oraz w trakcie Powstania Warszawskiego.

Taką formą jest okrąg. Jest to forma w pewien sposób nieskończona, równa, na której każdy element, każdy punkt, ma takie samo znaczenie, jest tak samo ważne. Dzięki temu można myśleć o całości, a nie o fragmencie. Po okręgu została poprowadzona zarówno Ściana Pamięci jak Izba Pamięci znajdująca się wewnątrz muru. Są okręgami silnie działającymi przestrzennie, nieskończonymi w swoim odbiorze. Wszystkie osoby pochowane na tym cmentarzu zasługują na pamięć, bez wyjątku. Znanych nazwisk jest 4% spośród wszystkich osób. Okrągła ściana jest w stanie pomieścić wszystkie nazwiska osób, ale większość z nich, prawie wszystkie zostaną anonimowe na zawsze. Reszta to Bezimienni, ale Niezapomniani, dzięki takiej formie Ściany Pamięci pamięć o nich przetrwa, a oni będą mieli swoje miejsce.

Miejsce Pamięci znajduje na polanie, pośród drzew, zamknięte na świat zewnętrzny, otwiera się na wnętrze. Na zewnątrz jest życie, teraźniejszość, zgiełk miasta, pośpiech. Wewnątrz jest historia, pamięć, wyciszenie i kontemplacja. Obydwa te światy rozdziela Ściana Pamięci, która dla zewnętrznych odbiorców jest betonową, surową ścianą pojawiającą się między drzewami. Bezimiennym elementem nekropolii. Wewnątrz Ściana staje się Imienna, pokryta nazwiskami osób pochowanych na cmentarzu obok opowiada o ich historii. Na jej powierzchni odbijają się promienie słoneczne, odwiedzający i przeszklona, otwarta Izba Pamięci. Ściana już nie jest surowa, Bezimienna, obojętna. Staje się Imienna i wciąga odbiorców w swoją głębię, a Izba Pamięci pokazuje ich historię.
Będąc we wnętrzu Miejsca Pamięci jesteśmy zupełnie odcięci od świata zewnętrznego. Widzimy jedynie czyste niebo, konary drzew, jedynych świadków historii tego cmentarza i tych, o których pamięć przetrwała.
Miejsce Pamięci jest bardzo silną formą w przestrzeni, ale pośród drzew staje się niczym mgła unosząca się nad polaną. Dopiero będąc w środku odczuwamy powagę, pamięć i siłę tego miejsca.

3. Lokalizacja

Pierwotnie Cmentarz Powstańców Warszawy został ustanowiony na terenie otwartym, na łące. Jako przedtem nienaruszona i pusta przestrzeń stała się idealnym miejscem dla cmentarza, zważywszy na to, że najwięcej mordów odbyło się właśnie w jej okolicy. Łąka ma również silne znaczenie symboliczne gdzie jako naturalna forma odradzania się życia, jest traktowana także jako dar dany przez naturę.

Mając na uwadze wielokrotne ingerencje w pierwotną tkankę cmentarza, jej bieżący wygląd, plany na przyszłość, potrzebę oddania honorów wszystkim pomordowanym – Imiennym i Bezimiennym, a także stworzenia miejsca imiennego, które mogłoby stać się symbolicznym, odnosimy się do pierwotnej myśli oddana honorów – na polanie, wśród trawy i drzew.

Taka lokalizacja nie ingeruje w istniejącą tkankę nekropolii, która od kilku lat sukcesywnie jest modernizowana i konserwowana. Nie narusza tego co powstało, z szacunkiem odnosi się do historii. Wg. projektu Romualda Gutta, w tym miejscu była otwarta przestrzeń, polana bez drzew. Dlatego też decydujemy się na wycięcie 11 drzew i przeniesienie ich w inne miejsce. Aby na nowo stworzyć polanę. Drzewa te nie są pierwszymi drzewami jakie zostały nasadzone wg. projektu Gutta, ich wartość jest mniejsza. Kolejną ingerencją jest wytyczenie nowych ścieżek. Istniejące ścieżki piesze to ścieżki ziemne lub utwardzone, ale w kiepskim stanie. Ich modernizacja jest konieczna. Ścieżki te są wytworem ludzi, skracaniem drogi przez park. W momencie kiedy obszar ten znowu staje się nekropolią i będzie w pewien sposób wygrodzony, nie będzie już miejscem tylko do przejścia. Wytyczenie na nowo ścieżek doda powagi temu miejscu.

Miejsce Pamięci zostało zlokalizowane pośrodku całej Nekropolii, w niewielkim oddaleniu od Głównej Osi nie narzuca się swoją formą i funkcją ani cmentarzowi ani odbiorcom. Do Miejsca Pamięci prowadzi jedna ścieżka i jedno wejście, schowane pośród drzew. Zabieg ten pozwala na zupełne wyciszenie Miejsca od wewnątrz, zamknięcie na zewnętrzny zgiełk. Otwiera się dla chętnych. Chętnych ciszy, kontemplacji, wspomnień, a nie przypadkowych przechodniów.

Zlokalizowanie Miejsca Pamięci pośrodku polany z szacunkiem do całego założenia sprawia, że teren nekropolii staje się miejscem kompletnym, ukończonym.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: ronet@ronet.pl, poczta@ronet.pl