Konkurs na opracowanie koncepcji architektonicznej pawilonu - Izby Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli
Projekt konkursowy

<<< powrót
  • PAG Pracownia Architektury Głowacki
  • CAMPOS COSTA ARQUITECTOS
Skład zespołu:
  • PAG Pracownia Architektury:  
  • Tomasz Głowacki,  
  • Joanna Krajewska,  
  • Alicja Sawicka,  
  • Przemysław Witkowski  
  •  
  • CAMPOS COSTA ARQUITECTOS:  
  • Pedro Costa,  
  • Rasoul Daryanavard,  
  • Caterina Dubini,  
  • Alexandar Celovic,  
  • Katarzyna Augustyniak,  
  • Hannah Muller  
  •  
  •  
  • http://www.paglowacki.pl/  
  • http://camposcosta.com/  
  •  

ZAŁOŻENIA IDEOWE I KOMPOZYCYJNE

Rozwiązanie proponowane w konkursie wynika przede wszystkim z uszanowania powagi samego miejsca - Parku i Cmentarza Powstańców Warszawy, jak i z chęci oddania 104 tysiącom poległych i zamordowanych, w tym mieszkańców Woli, należnej im pamięci i hołdu. Zarówno koncepcja urbanistyczna zagospodarowania terenu, jak i będąca jej konsekwencją koncepcja architektoniczna Izby Pamięci zachowuje w pełni organizację nekropolii zapoczątkowaną projektem Romualda Gutta i Aliny Scholtzówny z roku 1946, kontynuowaną później przez Tadeusza Wyrzykowskiego i Edwarda Gogola.

Elementem kluczowym prezentowanej koncepcji oraz istniejącego założenia przestrzennego jest kurhan, usypany wraz z powstaniem nekropolii w 1945 roku z 12 ton ludzkich prochów (szczątków 40-50 tysięcy ofiar nazizmu, w głównej mierze ludności cywilnej dzielnicy Wola) oraz pomnik Polegli Niepokonani, wzniesiony w 1973 roku na jego szczycie, autorstwa Gustawa Zemły.

Istniejące osie widokowe i otwarcia perspektywiczne nakierowane są na to szczególne miejsce (kurhan z Pomnikiem). Długą aleję, biegnącą ze wchodu na zachód, zamyka - od strony ulicy Redutowej - brukowany plac z rzeźbą Polegli Niepokonani. Podobnie, znaczenie kurhanu podkreślone zostało panoramą widokową z południa na północ, która rozpościera się tuż po przekroczeniu wejścia głównego od ulicy Wolskiej. Kurhan z pomnikiem stanowi osiową, północną dominantę tego krajobrazowego założenia. W tym ujęciu jest dobrze widoczny ze względu na mniejszą odległość w porównaniu z osią wschód-zachód. Ponadto ukształtowanie terenu, między strefą wejściową a pomnikiem w formie doliny ze stawem tworzy odpowiednie przedpole. Wzmocnienie ekspozycji uzyskano przez stopniowe obniżenie poziomu przed kurhanem. Jednocześnie położenie wejścia głównego do nekropolii, które odpowiada poziomowi szczytu kurhanu, zapewnia niezakłócony widok na pomnik Polegli Niepokonani.

Istniejące obecnie, wyżej wymienione, walory ekspozycyjne opisanego obszaru zadecydowały o wyborze miejsca dla projektowanego Muru Pamięci i Izby Pamięci. Świadomie zlokalizowano te obiekty u podnóża kurhanu w formie kamiennego zbocza/cokołu, by wskazać na usypane prochy ofiar i aby wyeksponować tym samym pomnik-kurhan. Koncepcja celowo zastępuje zielone, parkowe przedpole, przedpolem kamiennym – przypominającym o zabitych z sierpnia 1944 oraz o sierpniowej zagładzie miasta i dzielnicy Wola. Rekreacyjny charakter obecnej przestrzeni w prosty sposób ulega przekształceniu w miejsce nasycone powagą i znaczeniem – stosownie do tragicznych losów (pochowanych i ekshumowanych) ofiar. Południowe zbocze kurhanu w naszej propozycji przyjmie wygląd tarasowego cokołu ze stopniowo wznoszącymi się rzędami murów – fragmentów ścian, które symbolicznie nawiązują do zniszczonej w czasie wojny zabudowy Woli. Różnicę wysokości pokonują rampy, o bardzo niewielkim nachyleniu, tworząc „ulice między murami”. Poruszanie się wśród tych ścian z wypisanymi nazwiskami ma przywoływać pamięć ofiar cywilnych - mieszkańców nieistniejącej już przestrzeni miejskiej.

Sam budynek Izby Pamięci, umożliwiający pełną ekspozycję tematyczną, ukryto pod pochylniami w połowie ich drogi i wysokości skarpy, tak by nie dominował w krajobrazie. Tym samym w sposób architektoniczny uhonorowano i podkreślono najważniejszy element nekropolii, jakim jest kurhan z Pomnikiem.

Mur Pamięci wraz z Izbą Pamięci staje się widoczny podczas zbliżania się do zbocza, zarówno od strony traktu pieszego wzdłuż stawu, jak i z ulicy Sowińskiego. Jego właściwą percepcję zapewnia kameralny plac wejściowy, zlokalizowany przy ścieżce spacerowej przed pnącymi się w górę schodami terenowymi. Plac łączy się naturalnie z większą, brukowaną przestrzenią otwartą, opadającą łagodnie w kierunku stawu, na której ustawiono stopniowo malejące i zanikające fragmenty ścian. Stykające się z kamiennym przedpolem powierzchnia wody tworzy mocny kontrast – jasnej powierzchni kamienia z białego betonu do ciemnej tafli stawu. Staw o nieco zwiększonych rozmiarach i wysokości lustra wody odgrywa istotną rolę w projektowanym układzie urbanistycznym. W jego zwierciadle odbijać się będzie kurhan i Pomnik, potęgując zamierzone wrażenie. Woda, poza kompozycyjnym, ma także tutaj znaczenie symboliczne. Spokojna tafla stawu wycisza, ukaja ból, nastraja do kontemplacji. Wraz z kamiennymi „murami pamięci” ilustruje motto „Możemy wybaczyć, lecz nigdy nie wolno nam zapomnieć”.

Proponowane rozwiązanie kształtuje nową jakość obecnej przestrzeni, zmieniając ją w wymowne miejsce pamięci i czci. Usytuowanie Muru i Izby Pamięci w formie kamiennej, topograficznej interwencji na osi widokowej Pomnika od strony wejścia przy ulicy Wolskiej jednoznacznie unaocznia odwiedzającym, iż znajdują się na największej wojennej nekropolii Europy. Zapewnia, iż w pierwszej kolejności uwaga wchodzących skierowana zostaje na kamienne zbocze z pomnikiem Polegli Niepokonani– tworząc czytelny, odpowiedni do skali założenia znak w krajobrazie.

ZAGOSPODAROWANIE TERENU

Całościowa koncepcja urbanistyczna obejmuje obszar od ulicy Wolskiej po Pomnik Polegli Niepokonani, ograniczony ze wschodu ulicą Sowińskiego, a od zachodu aleją Cmentarza Powstańców Warszawy. Istniejący liczny drzewostan, wzdłuż wschodnich i zachodnich traktów, tworzy wyraźną granicę niecki ze stawem - obszar „doliny pamięci i wybaczenia”, której zwieńczeniem staje się kurhan z Pomnikiem. Strefę głównego wejścia na ten teren oraz teren całej nekropolii określa, zamiast obecnego chodnika, na nowo zaaranżowany plac przy ulicy Wolskiej. Formalnie bezpośrednio nawiązuje on do projektu kamiennej skarpy przy kurhanie. Plac definiują rzędy niskich murów, wyznaczających łagodne zejście rampami na obszar doliny, które nie zasłaniają panoramy widokowej na projektowane założenie. Jeden z długich murów jest wyższy - został usytuowany przy chodniku na rogu z ulicą Sowińskiego, tak by mógł z daleka eksponować informację o Cmentarzu Powstańców Warszawy.

Uporządkowania wymaga także przycmentarna strefa handlowa (zakup kwiatów i zniczy), zorganizowana obecnie w przypadkowej zabudowie pawilonowej. Chaos estetyczny w przyszłości winien być zastąpiony architekturą, która kontynuuje idee realizowanego projektu, np. poprzez lokalizację kubatury usług między wysokimi ścianami po obu stronach placu. Ponadto modernizacji podlega istniejąca ścieżka spacerowa, biegnąca równolegle do ul. Sowińskiego wzdłuż stawu, łącząca pomnik ze strefą wejścia głównego. Jej stan techniczny i nachylenie nie jest dostosowane do wymogów osób korzystających z wózków inwalidzkich. Proponowane rozwiązanie zapewnia niepełnosprawnym wygodne poruszanie się i zwiedzanie nekropolii, w tym Izby Pamięci i pomnika Polegli Niepokonani. Pokonanie różnorodnej wysokości terenu dochodzącej do 6m możliwe jest dzięki wprowadzonemu systemowi ścieżek/ramp o łagodnym spadku do 3,3 %, które jednocześnie stanowi integralny element kompozycyjny założenia.

Zagospodarowanie terenu uwzględnia projekt zewnętrznego oświetlenia, które winno być dyskretne i podkreślać po zmroku powagę miejsca. Planuje się oprawy mało widoczne, schowane w gruncie, posadzce lub elementach małej architektury. Ich lokalizacja jest wybiórcza i dotyczy najważniejszych stref: wejścia głównego do nekropolii, ścieżki wzdłuż stawu i jej kontynuacji w formie przebudowanych schodów terenowych oraz placu wejściowego przed Murem i Izbą Pamięci.

ZIELEŃ, KOMUNIKACJA, MAŁA ARCHITEKTURA

Koncepcja nie przewiduje jakichkolwiek wycinek drzew i roślin, które kształtują parkowy charakter nekropolii, zgodny z pierwotnym projektem Gutta i Scholtzówny. Nie przewiduje także w obszarze opracowania nowych nasadzeń, zalecając stałą pielęgnację istniejącej zieleni. Jedynie fragment trawiastej polany i stoku zostanie zastąpiony przez kamienne przedpole i wzgórze. Jednakże ta interwencja nie zaburzy równowagi ekosystemu, bowiem brukowana posadzka na warstwie ubitego piasku tworzyć będzie nawierzchnię przepuszczalną dla powietrza i wód opadowych. Na projektowanym obszarze przewidziany jest ruch pieszy. Komunikacja kołowa przebiega ulicą Sowińskiego, która zapewnia dojazd w pobliże projektowanego terenu pojazdom uprzywilejowanym i obsłudze technicznej. Projekt nie przewiduje utworzenia w bliskim sąsiedztwie parkingu samochodowego. Sporadyczną wymianę urządzeń serwisowych oraz dowóz wyposażenia, elementów wystawienniczych z ulicy Sowińskiego do budynku pawilonu i toalety publicznej umożliwiają alejki oraz ścieżki-pochylnie.

Na terenie opracowania zaproponowano małą architekturę nawiązującą do przewodniej idei fragmentów murów, które wyrastają z ziemi lub wody. W formie podłużnych, niższych i wyższych betonowych bloków, ukształtowane zostały balustrady, siedziska, tablice informacyjne, kosze na śmieci czy oświetlenie. Elementy te rozproszono wedle potrzeby na terenie, w układzie wschód-zachód, zgodnie z dominującym kierunkiem kompozycji założenia.

MUR PAMIĘCI I IZBA PAMIĘCI

W naszej propozycji Mur Pamięci stanowi jednocześnie elewację frontową Izby Pamięci. Jego duże gabaryty 47 m x 4,75 m wyróżniają go z podobnie ukształtowanego otoczenia. Zaprojektowany przed nim kameralny plac z siedziskami i mini-amfiteatrem tworzy ważną strefę wejścia, która umożliwia wygodne gromadzenie się odwiedzających. Pozwala, co ważne, na właściwą percepcję Muru Pamięci - poznanie tożsamości dotąd anonimowych pomordowanych mieszkańców Woli, których imiona i nazwiska wyryto na elewacji. Pozostałe ściany przy placu także mogą pełnić rolę murów pamięci, na których sukcesywnie pojawiać się będą kolejne nazwiska zidentyfikowanych osób.

Wejście do Izby Pamięci (pawilonu ekspozycyjnego) sugeruje centralnie umieszczony w Murze podłużny otwór, na wprost którego zaplanowano wycofaną ścianę z informacją o pawilonie, a z boku przeszklone drzwi do obiektu. Ten współczesny, minimalistyczny portyk inicjuje przestrzeń wewnętrznej prezentacji identyczną w charakterze z przestrzenią zorganizowaną na zewnętrz. Układ i struktura pawilonu jest bowiem liniowa, tak jak rzędy murów, które kształtują wzgórze. Podłużna sala ekspozycji, o pow. 185 m², proporcjami i wyglądem przypomina kameralny plac wejściowy. Jedyną różnicę stanowi dodane zadaszenie - żelbetowy stropodach, który odzwierciedla pasmowy układ ścieżek/pochylni. Podobnie jak na zewnątrz, podział przestrzeni rzędami murów widoczny jest w posadzce, stropie i aranżacji samej Izby Pamięci. Informują o tym wystające z sufitu fragmenty ścian znajdujących się nad stropem, oraz odwzorowujące ich układ i wymiary szklane gabloty zagłębione w podłodze.

Projekt celowo zakłada ciągłość i podobieństwo przestrzeni wewnętrznej i zewnętrznej, które poza zastosowaniem identycznych materiałów podkreślone zostało iluzją kontynuacji perspektywy. By uzyskać złudzenie braku zamknięć, wprowadzono bowiem lustrzane okładziny na przegrody poprzeczne. Lustra odbijają przy tym także postaci odwiedzających, skłaniając ich do refleksji i zadumy. Uzmysławiają, że los, który spotkał mieszkańców Woli, mógł spotkać każdego z nas.

Mając na uwadze całoroczny komfort użytkowania, pawilon zaprojektowano jako obiekt zamknięty, ogrzewany i wentylowany. Jednakże istnieje możliwość przekształcenia go w zadaszony obiekt otwarty, co warte jest rozpatrzenia ze względów ekonomicznych, a zgodne z ideą założenia. Poza największą salą prezentacji, pawilon mieści widoczną na wejściu recepcję oraz ukryte za ścianami pomieszczenia magazynowe oraz techniczne (w tym: kotłownię, wentylatorownię i rozdzielnię elektryczną). Ogólnodostępne toalety publiczne zostały funkcjonalnie wydzielone z kubatury pawilonu. Zaprojektowano do nich niezależne, zewnętrzne boczne dojście, niekolidujące ze strefą wejścia na plac i do Izby Pamięci.

PRZESTRZEŃ EKSPOZYCYJNA PAWILONU

Liniowy charakteru wnętrza pawilonu nie ogranicza możliwości jego różnorodnej aranżacji. Główna sala Izby Pamięci, o szer. 7 m, zapewnia wygodną ekspozycję zachowanych pamiątek i informacji. Po wstawieniu krzeseł, pełnić może także funkcję miejsca spotkań czy sali edukacyjnej. Jej podłużne, jasne ściany z białego betonu tworzą odpowiednie tło dla wystawy, lecz przede wszystkim stanowią ekrany dla multimedialnych prezentacji. Do ekspozycji rekwizytów (zdjęć, dokumentów, rysunków, ocalałych przedmiotów) zaproponowano podłużne, szklane gabloty, wystające z podłogi i zwisające z sufitu. Ich wymiary powielają gabaryty niższych fragmentów ścian – murów pamięci, znajdujących się na zewnątrz. Prosty i surowy wyraz architektury wnętrza służy do godnego wyeksponowania historii nekropolii oraz sylwetek pochowanych tu osób, ze szczególnym uwzględnieniem cywilnych ofiar zagłady Woli.

ROZWIĄZANIA MATERIAŁOWE I KONSTRUKCYJNE

Projekt przewiduje wykorzystaniu białego betonu jako podstawowego medium dla założenia architektonicznego - materiału konstrukcyjnego i wykończeniowego. Betonowe mają być zarówno elementy architektoniczne (mury zewnętrzne, ściany, stropy i posadzki), jak i przepuszczalne dla wody nawierzchnie terenowe. Ścieżki, schody, pochylnie i place zaprojektowano z betonowej, prostokątnej kostki/płyty chodnikowej, układanej na ubitej warstwie piasku. Brukowane powierzchnie horyzontalne kontrastują z gładkimi, litymi pionowymi płaszczyznami „murów pamięci”, które, w zależności od gabarytów, sugeruje się wykonać jako prefabrykowane (mniejsze elementy) lub jako wylewane na budowie (duże).

By uzyskać efekt monolitycznej (bezpodziałowej) ściany, w niektórych przypadkach inwestycja wymagać będzie wielkopowierzchniowych szalunków z małą liczbą łączeń i otworów kotwowych np. z wykorzystaniem systemu MANTO firmy Hünnebeck. Zastosowanie betonu na bazie białego cementu portlandzkiego i piasków kwarcowych zapewni trwałą powierzchnię oraz jasny, białawy kolor – istotny w koncepcji. Proponowana biała architektura wzgórza, w otoczeniu zieleni i wody, staje się mocno zauważalna – odświętna

i majestatyczna. Podobnie jak na Cmentarzu Orląt Lwowskich czy Polskim Cmentarzu na Monte Cassino, wprowadza należny zmarłym spokój i szacunek. Skłania odwiedzających do zachowania powagi, a także do zachowania czystości miejsca i ładu.

Wolnostojące ściany i elementy małej architektury przewidziano jako żelbetowe, osadzone w gruncie poniżej poziomu jego przymarzania na warstwie ubitego piasku i wylewce z chudego betonu. Przy znacznych uskokach terenowych i naporze ziemi ściany muszą przybrać (L-kształtną) formę murów oporowych. Podobnie - w monolitycznej konstrukcji żelbetowej - zaprojektowano pawilon.

Budynek Izby Pamięci nie przylega bezpośrednio do kurhanu. Został przesunięty w stronę stawu o około 8 m, by nie ingerować w kopiec podczas robót budowlanych. Jego zewnętrzne, stykające się ze skarpą ściany zintegrowane zostały z płytą fundamentową, by razem utworzyć wodoszczelne zabezpieczenie i mur oporowy. Od strony wewnętrznej wprowadzono dodatkowe ściany betonowe, jako zamierzone wykończenie aranżacyjne. Przestrzeń między ścianami wypełnia warstwa termoizolacji, która kontynuowana jest w przegrodach poziomych podłogi i stropu. Rozpięty między rzędami ścian żelbetowy stropodach został ułożony w niewielkim spadku, zgodnie z nachyleniem pochylni, które tworzy.

ROZWIĄZANIA INSTALACYJNE, EKSPLOATACYJNE I PROEKOLOGICZNE

Proponowane rozwiązania pozwalają na znaczną redukcję kosztów eksploatacji obiektu, które wynikają bezpośrednio z jego przemyślanej struktury, zastosowanych materiałów i technologii instalacyjnych. Poza walorami eksploatacyjnymi, zadbano o ich aspekt ekologiczny.

Przede wszystkim zaprojektowano obiekt zagłębiony i osadzony w terenie, przysypany ziemią, co oprócz dodatkowej izolacji, gwarantuje jego stabilność termiczną. Jedyna odsłonięta ściana frontowa - Mur Pamięci - ma ekspozycję południową. Zaproponowano wydajne, niskotemperaturowe ogrzewanie podłogowe, zatopione w posadzce betonowej, które przyczyni się do ograniczenia kosztów grzewczych. Minimalizację strat ciepła, poza odpowiednią termoizolacją ścian i stropów (bez mostków termicznych), zapewnia niewielka liczba przeszkleń(tylko drzwi wejściowe i świetliki dachowe). Kolejnym rozwiązaniem mającym wpływ na obniżenie kosztów energetycznych jest jasna kolorystyka wnętrza. Płaszczyzny białego betonu, stanowiące tło dla ekspozycji, redukują ilość i intensywność oświetlenia sztucznego. Ponadto proponowane materiały, zarówno we wnętrzu jak i na zewnątrz, charakteryzuje dobra jakości wytrzymałość użytkowa.

Ze względu na znaczną odległość przebiegu miejskiej sieci ciepłowniczej od miejsca planowanej inwestycji zakłada się wykorzystanie gazu miejskiego (bliskość gazociągu) do ogrzewania budynku i wody użytkowej. Niewielka kubatura obiektu pozwala na zastosowanie małego kotła grzewczego, jak w domach jednorodzinnych, o znamionowej mocy cieplnej do 21kW. Zastosowanie wysokowydajnego kotła kondensacyjnego z zamkniętą komorą spalania wyeliminuje konieczność budowy komina i niezależnego pomieszczenia kotłowni. Poza kotłem grzewczym, z podstawowych urządzeń instalacyjnych, przewiduje się niewielką centralę nawiewno-wywiewną do mechanicznej wentylacji budynku. Funkcjonowanie wentylacji zaleca się w powiązaniu z pracą rekuperatorów, zapewniających wydajny odzysk ciepła. Warto także rozpatrzyć współpracę systemu z gruntowym wymiennikiem ciepła, która pozwoli na wprowadzenie do centrali wentylacyjnej chłodniejszego powietrza latem, a cieplejszego zimą. Proponowane rozwiązania pozwalają na oszczędności eksploatacyjne dochodzące do 30%. Dodatkowo sugeruje się wykorzystanie wody szarej do spłukiwanie toalet oraz instalację pompy ciepła z poziomym wymiennikiem gruntowym, zlokalizowanym na terenie projektowanego zbocza. Zastosowanie pompy ciepła może całkowicie uniezależnić budynek od miejskiej sieci gazowej.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: ronet@ronet.pl, poczta@ronet.pl