Przedmiotem konkursu jest opracowanie: projektu koncepcyjnego p.t. Projekt rewitalizacji Placu Litewskiego w Lublinie.
Wyróżnienie honorowe

<<< powrót
  • Orts-Trullenque Arquitectos S.L.P. - Hiszpania
Skład zespołu:
  • Marta Orts Herrón  
  • Carlos Trullenque Juan  
  •  
  • Zespół projektowy:  
  • Carlos Nieto Cid  
  • Magdalena Domosławska 

ANALIZA

Plac Litewski jest jedną z najbardziej znaczących przestrzeni publicznych Lublina, ze względu na swoją skalę, centralne położenie, reprezentacyjny charakter, a także bogatą historię. Jednakże liczne zmiany i przekształcenia nakładające się na przestrzeni czasu sprawiły, że plac ten zatracił czytelność i jednolitość układu, co wpływa negatywnie na jego charakter jako głównej przestrzeni życia społecznego i punktu odniesienia w pejzażu miejskim Lublina.

W przeciwieństwie do innych placów o podobnej wielkości i skali, na Placu Litewskim nie znajduje się żaden charakterystyczny monumentalny budynek świecki czy religijny stanowiący wyraźny i jednoznaczny punkt odniesienia, ukierunkowujący całość założenia. W rozumieniu przestrzennym, pomimo jego skali a także w konsekwencji niejednoznaczności jego granic, Plac jest przestrzenią niejasną i wieloogniskową, chociaż obecność ulicy Krakowskie Przedmieście, osi kompozycyjnej miasta, mającej swój oddźwięk w układzie Pałaców po przeciwległej stronie Placu (Pałac Lubomirskich, Czartoryskich i Rządu Gubernialnego Lubelskiego), wprowadza silny faktor linearny w wielokierunkowej strukturze przestrzeni placu.

Poddając głębszej analizie, można by stwierdzić, że Plac Litewski oparty jest na zasadzie dwoistości. Owa dwoistość ma zarówno charakter morfologiczny (gdy na styku Placu z ul. Krakowskie Przedmieście odnosi się wrażenie przejścia ze starego do nowego miasta), jak i typologiczny, funkcjonalny, społeczny, czasowy, czy kontekstualny.

dwoistość morfologiczna: stare miasto / nowe miasto
zwarty / otwarty
dwoistość typologiczna: plac / park
dwoistość funkcjonalna: monumentalny / ludyczny
turysta / mieszkaniec
dynamiczny / statyczny
pieszy / kołowy
dwoistość społeczna: zbiorowość / jednostka
dwoistość czasowa: przeszłość / teraźniejszość- przyszłość
uroczysty / powszedni
dwoistość kontekstualna: lokalny / europejski

Biorąc pod uwagę powyższe zagadnienia, należy zauważyć, że Plac Litewski jest przestrzenią złożoną, na którą wpływa wiele czynników (nie tylko architektonicznych czy przestrzennych), które bez wątpienia winny być poddane szczegółowej i wnikliwej analizie. Jednocześnie można śmiało stwierdzić, że jest to teren o wielkim potencjale przestrzennym, który może stać się bodźcem i katalizatorem życia społecznego, punktem odniesienia w tkance miasta.

STANOWISKO

Strategicznym wyzwaniem projektu stało się rozwiązanie zagadnienia dwoistości typologicznej, obrazującej się przede wszystkim w charakterze Placu Litewskiego, jako parku lub jako placu. Dla osiągnięcia tego celu proponuje się rozwiązanie mieszane - „plac zielony”, które pozwoli utrzymać jego reprezentacyjny i monumentalny charakter, aktywizując jednocześnie codzienny kontakt mieszkańców z tą przestrzenią. Warto zauważyć, że plac ten na przestrzeni wieków nigdy nie zatracił swego parkowego charakteru. Utrzymanie, czy wręcz wzmocnienie tej idei wydaje się być szczególnie uzasadnione.

Decyzja ta, dzięki przyjętym rozwiązaniom formalnym i kompozycyjnym, pozwala rozwiązać wiele z wcześniej wspomnianych zagadnień dualności występujących na obszarze placu, będąc odpowiedzią na wymóg reprezentacyjności, lecz nie tracąc przy tym poczucia skali w odbiorze przez pojedynczego użytkownika. Użycie zieleni jako materiału kształtującego przestrzeń placu, daje możliwość nadania mu jednolitego porządku oraz wyraźnego zdefiniowania jego reprezentacyjnego i ceremonialnego, a jednocześnie powszedniego charakteru.

Miasto współczesne, a w szczególności przestrzenie publiczne, winny być nieodłącznym składnikiem współtworzącym środowisko naturalne. Propozycja konkursowa stanowi rozwiązanie opierające się na zasadzie rozwoju zrównoważonego i przyjaznego człowiekowi, bazujące na powiązaniach pomiędzy tym co „miejskie” (kultura) i „krajobrazowe” (natura), osiągając w ten sposób środowisko idealne dla użytkowników.

Innym aspektem, który należy mieć na uwadze w projekcie Placu Lubelskiego jest jego wymiar w skali europejskiej. Lublin, dzięki swojej przeszłości, prezentuje precedens w kontekście idei integracyjnych, a Plac Litewski wraz z Pomnikiem Unii Lubelskiej upamiętniającym unię polsko-litewską zawartą w 1569r. jest symbolem o wymiarze ponadlokalnym, osiągającym wymiar europejski. Wydarzenie to w połączeniu z kandydaturą Lublina na Europejską Stolicę Kultury 2016 stanowi kolejną przesłankę w kształtowaniu Placu Lubelskiego jako przestrzeni uświetniającej, w sposób alegoryczny, idee integracji narodów europejskich.

Możliwość zmiany użytkowania budynków Pałacu Lubomirskich i Rządu Gubernialnego Lubelskiego oraz budynku Sanepidu, wykorzystuje się na propozycję powiązania ich nowych funkcji z wcześniej wspomnianą ogólną koncepcją placu. Sugeruje się stworzenie „Domu Europejskiego” – zespołu trzech budynków kulturalnych, wielofunkcyjnych, skupiających różnorakie wydarzenia o charakterze czasowym i objazdowym w ramach działań w kręgu europejskim, takich jak: wystawy, konferencje, prezentacje, kursy, koncerty, przedstawienia teatralne i kinowe, happeningi i inne tego typu wydarzenia kulturalno-rozrywkowe. Budynki rozumiane jako „kontenery kulturalne”, wpłyną w sposób bezpośredni i dynamiczny na aktywizację życia Placu, będąc magnesem przyciągającym zarówno mieszkańców, jak i turystów, a współuczestnictwo w najbardziej aktualnych tendencjach kulturalnych Europy, umocni idee funkcjonalną Placu, a także podkreśli jego ponadlokalny wymiar.

IDEE I NARZĘDZIA

Obecny nieczytelny charakter Placu Litewskiego stanowi decydujący argument w poszukiwaniu rozwiązania, które w sposób jasny i konkretny zdefiniuje tę przestrzeń. Projekt konkursowy jest decyzją strategiczną („plac zielony”) o wymiarze symbolicznym („plac jako alegoria Unii Europejskiej”) i bazuje na czytelnym, jednorodnym i systematyzującym układzie. Porządek ten opiera się na wyrazistej i łatwo rozpoznawalnej kompozycji otwartych przestrzeni wyznaczonych wewnątrz zespołu drzew, przestrzeni podkreślających miejski i architektoniczny wymiar Placu Litewskiego, wydobywających elementy symboliczne i historyczne znajdujące się w jego obrębie. Zabieg ten, wspólny i jednorodny dla całego Placu, ma na celu wzmocnienie u jego odbiorców wrażenia integralności przestrzeni, a współistnienie stref o charakterze reprezentacyjnym i rozrywkowym na zasadzie przenikania się, a nie segregacji, umocni ideę współtworzenia tej samej jednostki przestrzennej.

Plac Lubelski traktowany jest jako jedna duża przestrzeń złożona z wielu różnorodnych podprzestrzeni, jako wieloogniskowy krajobraz miejski integrujący różnorakie „centra energii miejskiej” obecne w obrębie placu (monumentalne, architektoniczne, miejskie, rozrywkowe, biernego wypoczynku czy kontemplacji) o niejednorodnej skali i konfiguracji, pełniące rolę scenerii wydarzeń i nadające placu charakter teatru życia miasta. Te place składające się na jeden wspólny plac, te przestrzenie wewnątrz dużej przestrzeni, ta kompozycja szkatułkowa może być traktowana jako alegoria Unii Europejskiej, o której wspomniano wcześniej, przez którą to projekt nabiera znaczenia o wymiarze ponadlokalnym.

Dlatego też projekt opiera się na układzie formalnym o klarownej wymowie przestrzennej i znaczeniowej. Układ ten bazuje na formie wielu okręgów, które to okręgi zostały rozmieszczone w strategicznych strefach Placu, odpowiadając charakterem i wielkością różnorakiemu przeznaczeniu jego podprzestrzeni. Koło jest kształtem o przesłaniu uniwersalnym, kojarzonym z różnorodnymi pojęciami ludzkiej dzielności, takimi jak połączenie, spotkanie czy obejmowanie się, ponownie odwołującymi się do koncepcji integracji europejskiej. Powtórzenie motywu okręgu i jego zgrupowanie na zasadzie „konstelacji” czy „mapy” przywołuje te same idee łączenia narodów, lecz również nadaje jednorodny charakter całości placu. Owa kompozycja zachowuje, choć bardziej w sposób przenośny niż dosłowny, historyczną pasmową zasadę podziału funkcjonalnego placu, jednakże w formie abstrakcyjnej i organicznej, co jak rozumiemy odpowiada oczekiwaniom odnośnie współczesnej wymowy placu.

ROZWIĄZANIA SZCZEGÓŁOWE

W projekcie sugeruje się powiększenie terenu opracowania wskazanego w warunkach konkursu, mając na celu z jednej strony uzyskanie jak największej spoistości i jednoznaczności proponowanych rozwiązań, a z drugiej ukazanie bogactwa możliwości jakie stwarza Plac wraz z jego podprzestrzeniami. Poszerzenie zakresu opracowania dotyczy następujących stref:

- Teren na skrzyżowaniu ul. Krakowskie Przedmieście i Kapucyńskiej, rozumiany jako przedpole Placu Litewskiego i jako przestrzeń, gdzie następuje złamanie osi ul.Krakowskie Przedmieście, kręgosłupa układu urbanistycznego miasta.
- Teren otaczający Pałace Lubomirskich, Rządu Gubernialnego Lubelskiego i Czartoryskich, sięgający do ulicy Radziwiłłowskiej. Te trzy pałace traktowane są jako integralny zespół wartościowych obiektów architektonicznych, a powiększenie terenu opracowania ma na celu ich jednoznaczne włączenie w przestrzeń placu.
- Obszar „Grand Hotelu”, na skrzyżowaniu ulic Krakowskie Przedmieście i Hugo Kołłątaja. Budynek ten, a w szczególności jego narożnik, jest ważnym punktem odniesienia w założeniu placu i z tego też względu podjęto decyzje o włączeniu obu jego elewacji w zakres opracowania.
- Obszar ulicy 3-go Maja na skrzyżowaniu z ulicami Radziwiłłowską i Cichą. Włączony zostaje cały obszar odpowiadający elewacji parceli przylegającej do ul. 3-go Maja, umożliwiając w ten sposób właściwe i kompleksowe rozwiązanie węzła komunikacyjnego na skrzyżowaniu tych ulic.

Poszerzenie terenu opracowania o wyżej wymienione obszary służy wzmocnieniu idei Placu Lubelskiego rozumianego jako zespół przestrzeni składających się na jedną wspólną przestrzeń. W tym kontekście Plac można nazwać „gąbką przestrzenną”, która wchłania i aktywuje otaczające ją tereny, integrując je z obszarami w obrębie samego placu, w skład których wchodzą: dwa fora miejskie, dwa fora kultury i wypoczynku, liczne drobne place, Plac Czechowicza, plac przed budynkiem obecnego Sanepidu oraz odpowiadające Placowi Litewskiemu odcinki ulic Krakowskie Przedmieście i 3-go Maja, wszystkie one oscylujące wokół bądź wydrążone w przestrzeni centralnej jaką jest zadrzewiony teren „placu zielonego”. W ten sposób ciągi komunikacyjne wzdłuż ulicy Krakowskie Przedmieście czy przecinające sam Plac Litewski przeobrażają się w sekwencję splecionych ze sobą różnorodnych przestrzeni miejskich.

Ten układ kreuje różne tła scenograficzne zarówno dla pomników rzeźbiarskich, czy przyrodniczych, jak i dla wybranych obiektów architektury, wzmacniając i wydobywając ich symboliczne znaczenie w przestrzeni placu. W tym kontekście warto nadmienić, iż usytuowanie Pomnika Unii Lubelskiej, na skrzyżowaniu osi ul. Krakowskie Przedmieście z osią Pałacu Lubomirskich pozostaje bez zmian, jedynie lekkiej korekcie poddana została jego orientacja celem właściwego powiązania go z osiami widokowymi, a wzmocnienie jego znaczenia uzyskane zostało dzięki lekkiemu wyniesieniu go ponad powierzchnię placu. W ten sposób ul. Krakowskie Przedmieście, na odcinku pomiędzy Pl. Łokietka i Pl. Litewskim, domknięta zostaje z obu stron dominantami wysokościowymi: wieżami kościołów starego miasta od wschodu i Pomnikiem Unii Lubelskiej na tle zieleni wysokiej od strony zachodniej. W strefie Pomnika następuje przełamanie osi ulicy.

MATERIALIZACJA

Decyzje projektowe bazują na zasadzie ponadczasowości pozwalającej uzyskać optymalne i trwałe rozwiązania zarówno dla przestrzeni reprezentacyjnych, jak i dla tych codziennego użytku. Dla osiągnięcia powyższego celu zdecydowano oprzeć się na dwóch podstawowych materiałach: drzewach, których korony formują wirtualny dach i kamieniu traktowanemu jako dywan posadzki.

„Dach roślinny”
Zamysł stworzenia „placu zielonego” wykorzystuje drzewa jako podstawowy składnik kreujący plac, traktując je jako element architektoniczny i kubaturowy („budynek zielony”), wyznaczający i nadający skalę poszczególnym przestrzeniom całego założenia.
Punktem wyjścia jest zachowanie wybranych istniejących okazałych egzemplarzy drzew, kierując się w wyborze przede wszystkim ich pokrojem i dobrym stanem zachowania, oczywiście pozostawiając również drzewa - Pomniki Przyrody i drzewa wycenione jako najstarsze, uważając, że stanowią one niepodważalną wartość założenia. Po przeprowadzeniu działań polepszających stan istniejącego drzewostanu, proponuje się wprowadzenie nowego układu drzew, który w przeciwieństwie do zachowanych egzemplarzy, oparty został na regularnej geometrycznej siatce wyznaczonej przez oś przebiegającą pomiędzy ul. Krakowskie Przedmieście a Pałacem Lubomirskich (historyczna oś pałacu). Nowy układ zieleni wysokiej, dzięki swemu porządkowi i oparciu na geometrycznej podstawie, nadaje placowi reprezentacyjny charakter. Drzewem użytym do wykreowania tego układu jest brzoza brodawkowata, wybrana ze względu na średni pokrój, smukły pień i rzadką koronę, dzięki czemu nie zaburzona zostaje wizja całości placu. Ponad poziomem koron brzóz wyróżniają się korony zachowanych drzew (dęby, robinie, lipy, klony, jesiony, wierzba zwisła i oczywiście klon jawor od strony ul. Krakowskie Przedmieście), wszystkie one wyjątkowe ze względu na swój wiek, pokrój i piękno, zniekształcając miejscowo regularną siatkę brzóz, odzwierciedlając w ten sposób współistnienie przeszłości i teraźniejszości. Wewnątrz tej masy drzew, podobnie jak polany w lesie, wykreowane zostały dwie otwarte okrągłe przestrzenie- fora ludyczne o średnicy 28 i 48m.
Wszystkie drzewa, nowe i istniejące, są gatunkami rodzimymi, powszechnie obecnymi w polskim krajobrazie, wpływającymi korzystnie na bioklimat miasta. Dodatkowym walorem jest zmieniające się na przestrzeni roku wybarwienie liści, które dynamizuje odbiór placu.

„Kamienny dywan”
Sposób rozwiązania posadzki wpisuje się w ogólne decyzje przestrzenne i funkcjonalne placu. Zaprojektowana została ona jako posadzka ciągła, jednocząca i unifikująca cały obszar placu, świadomie pomijając istniejące różnice poziomów (nachylenie placu nie przekracza 1,4%) celem uniknięcia jakichkolwiek fizycznych podziałów terenu w formie schodów czy tarasów.
Materiałem tworzącym „dywan” jest granit o różnym rodzaju wykończenia, lecz zawsze podkreślającym jego naturalne walory, w efekcie czego materiał ten, a przez to i plac dają poczucie trwałości i ponadczasowości. Wprowadzane zróżnicowania, zawsze subtelne i delikatne, opierające się przede wszystkim na zmianie tekstury czy wielkości elementów, mają na celu wydobycie wybranych obiektów na terenie placu, a przez to wzbogacenie odbioru przestrzeni w zależności od skali założenia:

- Posadzka z płyt granitowych została przypisana obszarom o wyraźnym charakterze miejskim czy reprezentacyjnym. Płyty o wielkości 100x50x6cm układane z przeplotem (przesunięcie w kolejnych liniach o połowę szerokości płyty) formując równoległe pasy o kierunku wyznaczonym przez każdą z poszczególnych przestrzeni placu lub w szczególnych przypadkach (wokół niektórych pomników) na zasadzie koncentrycznych pierścieni o szerokości 100cm.
- Posadzka z regularnej kostki granitowej o wielkości 10x10x10cm i wykończeniu analogicznym do wykończenia płyt, odpowiada obszarom linearnym i dynamicznym, takim jak ul. Krakowskie Przedmieście (posadzka z kostki układana na tym samym poziomie co płyty kamienne, bez krawężnika), czy ul. 3-go Maja i Hugo Kołłątaja (poziomy ulic i chodnika zróżnicowane krawężnikiem granitowym o wysokości 10cm)
- Posadzka z kostki granitowej łupanej o wielkości 10x10x10cm przyporządkowana została zadrzewionej przestrzeni centralnej. Jej charakter odpowiada bardziej „organicznej” części placu, a nieregularny kształt elementów zwiększa przepuszczalność posadzki, co pozwala zminimalizować ilość wpustów kanalizacyjnych i zredukować wielkość otworów wokół drzew. Ciągłość tej posadzki została dwukrotnie przerwana celem lokalizacji dwóch przestrzeni ludycznych: okrągłej trawiastej polany o średnicy 48m i oczka wodnego- jeziora o średnicy 28m.

Z wyjątkiem wcześniej wspomnianych krawężników w ulicach przeznaczonych dla ruchu kołowego, w projekcie przewidziano wyeliminowanie wszystkich pozostałych krawężników, podkreślając w ten sposób pieszy charakter całości placu. Styk różnych rodzajów posadzki, spoiny dylatacyjne (odpowiadające rytmem i ukierunkowaniem pasom płyt kamiennych), liniowe kratki ściekowe oraz obrzeża otworów wokół pni drzew, rozwiązane zostały przy pomocy płaskowników o szer. 15mm ze stali okrętowej, która dzięki zawartości miedzi wykazuje się lepszą odpornością na wpływ czynników atmosferycznych.

Pozostałe elementy małej architektury
W projekcie uwzględnione zostały inne elementy, takie jak ławki, oświetlenie, stanowiska do parkowania rowerów, kosze na śmieci, dwa przystanki autobusowe i jeden pawilon-kawiarnia. Wszystkie one zostały zaprojektowane lub wybrane z gotowych rozwiązań katalogowych kierując się kryterium trwałości i neutralności, jednakże na zasadzie współuczestniczenia w ogólnym wyrazie placu i każdej z jego podprzestrzeni.
Dobór oświetlenia jest odpowiedzią na charakter każdej z części placu. Oświetlenie generalne jest delikatne i jednolite, odpowiadające strefom pieszym i wzmocnione w przypadku ciągów ruchu kołowego, zaprojektowane przy użyciu różnego typu latarni (m.in. współczesny model latarni odpowiadający latarni typu „pastorał”), a także wspomagane oświetleniem elewacji budynków wokół placu czy oświetleniem w posadzce. Niektóre ze słupów oświetleniowych zostały dodatkowo wyposażone w zestawy audio czy Wi-Fi. Punkty oświetlenia posadzkowego wyznaczają ciągi komunikacyjne (zastosowane zamiast słupków oddzielających jezdnię od chodnika), oświetlają pomniki, czy jak ma to miejsce w przypadku oświetlenia centralnej zadrzewionej części nadają placowi dynamizmu – w tym przypadku zaprojektowane jako punkty oświetlenia leds. Ten typ oświetlenia pozwala w dni świąteczne zamienić używane na co dzień białe światło, na oświetlenie w kolorach odpowiadających danemu dniu (np. biało-czerwone w dni świąt narodowych, niebiesko-żółte dla świąt europejskich, zielone w Dniu Ziemi czy wielokolorowe podczas Świąt Bożego Narodzenia, itp.).

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, poczta@ronet.pl