Opracowanie koncepcji urbanistyczno-architektonicznej Centrum Obsługi Odwiedzających Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau
Projekt konkursowy

<<< powrót
  • WAW Architekci
Skład zespołu:

KL Auschwitz – obóz zagłady

Oświęcim, a właściwie Auschwitz, to miejsce - symbol hekatomby XX wieku. Tworząc projekt nowego centrum obsługi zwiedzających, kierowaliśmy się potrzebą uszanowania historii tego miejsca. Nasza architektura i urbanistyka wynikają z kontekstu, stanowiąc jedynie jego dopełnienie. Historia zabudowań obozu koncentracyjnego, nie wiąże się wprawdzie od początku z hitlerowskimi Niemcami i II wojną światową, jednak przedwojenny epizod wojskowych koszar, został bezpowrotnie zatarty przez nieludzką kaźń, zgotowaną przez niemieckiego okupanta.

Dotychczasowe zagospodarowanie terenu, wokół dawnego obozu, skłania do smutnej refleksji, że czas potrafi brutalnie zacierać dramat historii. Zastanowić się należy jednak, czy w pogoni dnia codziennego, nie powinniśmy znaleźć takiej formuły, która pozwoli z jednej strony na naturalny rozwój miasta, a z drugiej da szansę uszanowania miejsca jedynego w swoim rodzaju. Poszukując odpowiedzi na to pytanie zrozumieliśmy, że wszystko, co zostanie stworzone w bezpośrednim sąsiedztwie obozu, musi w całości być podporządkowane emocjom związanym z tym miejscem. To emocje powinny dominować i towarzyszyć zwiedzającym w trakcie wizyty w tym miejscu. Auschwitz nie można bowiem zwiedzać jak jedno z wielu muzeów, park krajobrazowy, czy galerię sztuki.

Człowiek często ulega emocjom podświadomie. To właśnie chcieliśmy wykorzystać. Dlatego też zdecydowaliśmy, aby projekt nowego zagospodarowania paradoksalnie wiązał się ze stworzeniem „nowej“ części obozowej. Tak naprawdę świadomie postanowiliśmy “rozbudować” obóz, włączając w jego obszar dawne obiekty, towarzyszące obozowi w postaci rzeźni obozowej oraz portierni. Historyczne obiekty rzeźni i portierni dopełnione zostały obiektami kubaturowymi kafeterii, bazy transportowej, hotelu i portierni.

Mając na uwadze kontekst miejsca postanowiliśmy utrzymać zarówno gabaryty budynków, ich formę, jak i rozwiązania materiałowe w nich zastosowane, w pełnym nawiązaniu do historycznej zabudowy baraków obozowych. Surowe bryły budynków oraz proste materiały, mają za zadanie tworzyć prostą, nienachalną architekturę. Architektura podporządkowana została rozwiązaniom przestrzennym (urbanistycznym) zagospodarowania terenu, stanowiąc tło i obudowę istniejących i projektowanych miejsc. Zagospodarowanie przestrzenne natomiast, budowane jest w oparciu o narrację, nierozerwalnie związaną z tym miejscem.

To właśnie narracji podporządkowana została istniejąca i projektowana architektura. Obiekty komemoratywne, to nie tylko pamiątkowe tablice, znaki, krzyże czy obeliski. W tym wypadku całe zagospodarowanie stanowi symboliczna przestrzeń, naznaczona istotnymi dla upamiętnienia ofiar obozu elementami. Już początek zwiedzania, w postaci placu, fizycznie wydzielonego od terenu parkingów projektowaną i istniejąca zabudową, oraz wałami ziemnymi, symbolicznie nawiązuje do “placu rampy obozowej”. Plac ograniczony ze wszystkich stron pełnymi ścianami, oddzielony od zgiełku miejskiego, stanowi początek drogi, w którą zwiedzający wyruszą wraz ze wspomnieniem tych, którzy przybyli do Auschwitz i, nierzadko, pozostali tu na zawsze.

W bezpośrednim sąsiedztwie “rampy obozowej” znalazł się budynek portierni, któremu nadaliśmy funkcję przechowalni bagażu, celowo łącząc historyczny budynek z symboliką, jaką niesie miejsce składowania bagaży. Plac rampy, to miejsce wydzielone z otoczenia, tworzące klimat, prowadzący do
wyciszenia. Zejście w przejście podziemne z placu rampy stanowi początek drogi “emocji”. Świadomie sprowadzamy zwiedzających pod ziemię, aby zmuszeni byli pokonać długą, aczkolwiek łagodną, rampę, która stopniowo zwęża się do kilkumetrowego przejścia. Ascetyczne, betonowe ściany, rozcinane z rzadka pionowymi pasami oświetlenia, ograniczające widok, mają za zadanie odizolowanie zwiedzających od świata zewnętrznego.

Podejście rampą pod górę, powinno wywołać w zwiedzających zmęczenie, a zwężająca się droga, wywołać niezadowolenie, niepokój i poczucie zagrożenia wynikające ze sztucznie wywołanego tłoku. Te elementy powinny zbudować tzw.”negatywne emocje”, które pozwolą zapamiętać odwiedzane miejsce. Wychodząc z rampy zwiedzający, po pokonaniu tzw. “drogi obozowej”, powinni być przygotowani do odwiedzenia historycznego obozu Auschwitz. Przed wejściem na teren obozu odwiedzający dotrą najpierw do budynku wstępnej wystawy, do którego poprowadzeni zostaną przez trzy elementy komemoratywne: “plac apelowy”, “kaplice narodów” i “ścianę pamięci”. Obszar pomiędzy “placem rampy” a wystawą początkową, stanowiącą ostatni element przed wejściem do historycznego obozu Auschwitz, nazwaliśmy „strefą życia”.

Pomimo wyłączenia obszaru bezpośrednio przylegającego do obozu z zadania konkursowego, możemy zakładać, że droga emocji, rozpoczęta na „placu rampy“ będzie kontynuowana, aż do strefy krematorium, gdzie stworzony został początek drugiej strefy tzn. “strefy śmierci”. Plac „apelu poległych“, będący początkiem “strefy śmierci” prowadzi zwiedzających w kierunku wyjścia z wystawy, przez dwa symboliczne miejsca, utrzymujące poziom emocji zwiedzających na bardzo wysokim poziomie. Pierwsze z nich, tzw “komora gazowa” pełni rolę rampy, prowadzącej do przejścia podziemnego pod ulicą.

Na końcu mrocznego pomieszczenia, zaprojektowane zostało wąskie przejście prowadzące w poprzek biegnącej powyżej ulicy, łączące “komorę gazowa” z tzw. “krematorium”. Wysoki, górujący nad całością założenia obozowego i muzealnego betonowy komin, stanowi symbol miejsca, a także końcowy etap zwiedzania obozu Auschwitz. Niewielki otwór u wylotu komina wprowadza do ciemnego pomieszczenia ostre światło, będące symbolem przejścia z życia doczesnego do wieczności. Wyjście z krematorium łagodna rampą, wyprowadza zwiedzających na pofalowaną skarpę, porośniętą trawą. Widok z rampy dla zwiedzających otwarty jedynie na niebo i zieleń skarpy, wywołuje wrażenie spokojnego odrealnienia.

W tym miejscu emocje powinny nieco opaść. Kulminacja, która miała miejsce w komorze gazowej i krematorium, zostaje wygaszona, ale podwyższony stan emocjonalny powinien być utrzymany, aż do momentu przejścia do przystanku autobusów muzealnych, skąd zwiedzający przejadą dalej, aby zwiedzić drugą cześć obozu w Birkenau.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: ronet@ronet.pl, poczta@ronet.pl